Hoofdstuk 1. Joos Dewulf en Maiken Pateel, Kortemark, 1628 tot 1718

Dit hoofdstuk vertelt een waarschijnlijk verhaal, geen bewezen verhaal. Het echtpaar wordt als ouders van Louis Dewulf genoemd in een staat van goed die tot nu toe alleen uit de index bekend is, en het verschijnt als peter en meter bij zijn kinderen, precies zoals grootouders dat zouden doen. De staat van goed zelf moet nog gelezen worden.

Een weduwnaar uit Kortemark

Kortemark ligt enkele kilometers ten westen van Torhout, tussen dezelfde kleine akkers en omhaagde hoeven. Op één klein boekje met huwelijken van 1604-1621 na staan de parochieregisters van vóór 1760 niet online, en bestaan ze misschien niet eens meer in het origineel. Wat bewaard bleef, is een alfabetische tafel ervan, in 1861 gemaakt voor de arrondissementscommissaris, die elke doop, elk huwelijk en elke begrafenis op naam vermeldt, met de bladzijde van het oude register waarop de akte stond.¹ De tafel staat online bij het Rijksarchief, en elke vermelding die dit hoofdstuk aanhaalt, is hieronder te zien zoals ze er staat. Die tafel, het huwelijksboekje en de vrijwilligersindex van West-Vlaamse akten zijn de bronnen voor dit eerste hoofdstuk.

In de tafel staat een Judocus, gedoopt op 13 juli 1628, zoon van Jan Dewulf en Joanna Verhelst.¹ Een zusje, Joanna, werd bij dezelfde ouders gedoopt op 21 september 1642, veertien jaar later, op bladzijde 161 van het verloren register.¹ Geen ander kind van Jan en Joanna staat in de tafel; de tussenruimte doet vermoeden dat er andere kinderen geboren werden in jaren die het register kwijt is, of onder een andere spelling. Judocus is de Latijnse vorm van de Vlaamse naam Joos, en hij is de enige Judocus Dewulf die op het juiste moment in Kortemark geboren werd om de man van dit hoofdstuk te zijn. Dat is een redelijk vermoeden, geen bewijs. De naam Dewulf was algemeen in de dorpen tussen Torhout, Gits en Ichtegem, en er waren andere Judocus Dewulfs: één te Gits in 1621, een andere begraven te Kortemark in 1646.²

De naam kwam een generatie vroeger al te Kortemark voor. Het enige register dat van vóór de tafel bewaard bleef, een klein boek met ondertrouwen en huwelijken van 1604-1621, vermeldt twee Dewulfs: Gerardus de Wulf senior, getuige bij een huwelijk in mei 1607, en Charles (Carolus) Dewulf, die op 16 januari 1610 in ondertrouw ging met Francisca, dochter van Joos de B[eyse?]. Het handschrift is moeilijk, en geen van beiden kan met Jan verbonden worden.⁷ Het huwelijk van Jan Dewulf en Joanna Verhelst staat niet in dat boek, en ook niet in het huwelijksregister van het naburige Zarren van 1617-1628; het is niet gevonden.⁷

De eigen wezerijakten van Kortemark, door de heerlijkheid opgemaakt telkens als een sterfgeval minderjarige kinderen naliet, zijn bewaard vanaf 1527, en een index van de echtparen die erin voorkomen, gepubliceerd in 1989-1990 en in 2021 online gezet, reikt verder terug dan welk register ook: een Francoys De Wulf stierf omstreeks 1579 te Kortemark en liet kinderen na bij Mayke De Bedts (deel 1, p. 54) - het oudste gezin Dewulf in de parochie, van de generatie vóór Gerardus senior. De index heeft ook akten voor de Dewulfs van Jans generatie: Pryntken (Petronella) De Wulf, wier man Joos De Bets in 1640 te Handzame stierf (p. 78); Cathelyne De Wulf en Joos Facx (p. 80); Josyne De Wulf en Pieter De Bruyne (p. 81), en een Josyne met Joos Mombeen, overleden 1676 (p. 101); en, in de jaren 1670, Rogier De Wulf met Anna Strubbe en Jan De Wulf met Pieternelle Strubbe (pp. 106-108). Elke akte noemt de voogden, en de voogd "van moederszijde" van de kinderen De Bets, Facx en De Bruyne zou een broer of de vader van Petronella, Catharina en Judoca De Wulf zijn - de zekerste weg die overblijft om te weten of Jan hun broer was en wie hun vader was. Er is geen akte voor Jan en Joanna Verhelst zelf, en evenmin voor Joos en Maria Bygodt: geen van beide sterfgevallen liet wezen na onder deze heerlijkheid. De akten zijn niet gelezen; de index zegt alleen dat ze bestaan.¹⁵

Waar Jan zelf vandaan kwam, is niet bekend. Verschillende stambomen op het internet maken van hem Jan, de zoon van Joris (Georgius) Dewulf en Antonia Van Hoorne uit Hooglede, van wie de zonen Marinus en Antonius en de dochter Maria in de jaren 1630 en 1640 inderdaad te Kortemark woonden. De registers van Hooglede sluiten dat uit. Die Jan, "zoon van Jooris", trouwde in augustus 1622 te Hooglede met Margriete van Overschelde en liet er met haar kinderen dopen: Jan in 1623, Janneken in 1625, Maykin in 1627, Petronella in april 1629, Pieternelle in februari 1630 en Willemijne in januari 1632, en waarschijnlijk Judoca in 1636. In juli 1628, toen te Kortemark Judocus, zoon van Jan Dewulf en Joanna Verhelst, gedoopt werd, was hij dus een getrouwd man met een gezin te Hooglede. De Jan van Kortemark was een andere man.¹³

Hij was waarschijnlijk de Jan Dewulf die op 11 juni 1675 te Kortemark begraven werd, de enige Jan Dewulf in de begrafenistafel van Kortemark tussen 1624 en 1700; een begrafenis van Joanna Verhelst staat helemaal niet in die tafel. Waar het paar trouwde, is nog altijd niet bekend. Elk huwelijksregister van de streek dat voor de jaren 1620 bewaard bleef, is nu doorzocht - de tafel van Kortemark zelf, Koekelare bladzijde per bladzijde, en Zarren, Hooglede, Torhout, Eernegem, Aartrijke, Ardooie, Roeselare en Gistel via de index - en ze staan in geen enkel. Ook hun andere kinderen werden niet te Kortemark, Handzame, Zarren, Koekelare of Hooglede gedoopt; het gezin woonde misschien jaren in een van de parochies waarvan de registers verloren zijn. Er woonden in Jans jaren nog andere Dewulfs te Kortemark: een Hermannus Dewulf, wiens dochter Maria er in januari 1627 gedoopt werd en die later kinderen had te Gistel, en een Gerarda Dewulf, vrouw van Paschasius Vermant, met kinderen in 1627-1635. Toen Hermannus' zoon Joannes in 1638 te Gistel gedoopt werd, was de meter Anna Malegar ux. Petri [Ver]hilst de Kokelaere, de vrouw van een Verhelst uit Koekelare - de enige akte tot nu toe die een Dewulf buiten Kortemark met een familie Verhelst verbindt. Het is een spoor, geen band. Dat Koekelaarse paar, Joannes Verhelst en Anna Malegeer, had er kinderen in 1635-1638; de doopheffers van hun dochter Joanna (24 februari 1637) waren Dewulf noch Verhelst, en of het Petri van de Gistelse pastoor een verschrijving voor Joannis is of een broer, is niet bekend.¹⁴

De dochter van Jan en Joanna, Joanna, in 1642 te Kortemark gedoopt, is misschien de ongehuwde Joanna de Wulf die op 27 november 1669 te Zarren meter was - de enige Dewulf in de Zarrense dopen van juli 1669 tot december 1671, die volledig gelezen werden op zoek naar de doop van Loonis (hoofdstuk 2). Zij zou zevenentwintig geweest zijn.¹⁴

Eén Jan van de generatie vóór de onze is nu bekend op vijf kilometer naar het westen, te Esen, uit de wezenregisters van het Brugse Vrije: een Jan De Wulf, vrijlaat te Esen, in augustus 1632 in leven als grootvader en voogd van de wezen De Clercq, wiens zoon Jan (man van Franchynken De Vos, in 1632 te Woumen getrouwd) in november 1647 te Woumen stierf en wiens andere zoon Mattheus was (hoofdstuk 9). De eigen registers van Esen zijn verloren. Was de Jan van Kortemark een derde zoon van hem? Vrijwel zeker niet. De man van Esen had al een zoon Jan, die tot 1647 leefde, en een gezin gaf dezelfde naam alleen aan twee levende zonen als de eerste gestorven was. Die zoon kan evenmin de onze zijn: in 1642, toen Jan en Joanna Verhelst hun dochter te Kortemark lieten dopen, was hij getrouwd met Franchynken De Vos en liet hij kinderen dopen te Woumen. En toen zijn wezen in 1649 voogden nodig hadden, koos de familie Mattheus De Wulf, niet de Jan van Kortemark, die tot 1675 leefde. Niets verbindt de twee gezinnen.¹⁶

Joos Dewulf trouwde een eerste keer op 1 februari 1665, te Kortemark, met Maria Bygodt.² Als hij de jongen van 1628 was, was hij zesendertig. Het huwelijk duurde twee en een half jaar. Op 31 augustus 1667 werd Maria Bygodt te Kortemark begraven; de begraaftafel noemt haar "vrouw van Judocus", de vrouw van Joos.¹ Geen enkel kind uit dit eerste huwelijk staat in de tafel.

Maiken

Tien weken later, op 10 november 1667, trouwde Joos opnieuw, te Kortemark: met Maria Pateel.² In de staat van goed van hun zoon heet zij Maiken, de gewone Vlaamse vorm van Maria.³ Een weduwnaar met een hoeve of een ambacht kon niet lang zonder vrouw, en hertrouwen binnen enkele maanden was heel gewoon.

De Pateels waren een familie uit dezelfde hoek van Vlaanderen, vanaf de jaren 1630 vermeld te Handzame, Kortemark en Koekelare.² Verscheidene stambomen op internet maken van haar de Maria, dochter van Petrus Pateel, die op 27 februari 1642 te Handzame gedoopt werd. Petrus Plateel was daar in 1639 met Maria Deghoe getrouwd, en hun kinderen volgen in de tafels van Handzame van 1640 tot 1651; de akte van 1642 noemt de moeder alleen "Maria". Zij zou bij het huwelijk vijfentwintig geweest zijn. Maar er is een tweede kandidaat: een Maria, dochter van Jan Plateel en Elisabeth Declercq, gedoopt te Handzame op 15 november 1637, en Jan was met Elisabeth getrouwd te Kortemark zelf. En in 1654 liet een Petrus Platteel nog een dochter Maria dopen, met als moeder een "Margareta" Degoe; als dat hetzelfde paar is, was de eerste Maria waarschijnlijk gestorven.

Alles afgewogen is de oudere Maria de waarschijnlijkste bruid. Te Kortemark werden maar twee Pateel-huwelijken ooit ingezegend: Jan Pateel en Elisabeth Declerck in 1634, en Maria Pateel en Joos Dewulf in 1667; en het eerste kind van Jan en Elisabeth, Petronella, werd in 1636 te Kortemark gedoopt, voor de familie naar Handzame trok. Van de twee families had dus alleen die van Jan een voet in de parochie van Joos. De jongere Maria, van Petrus, was zeer waarschijnlijk dood in 1654, toen haar ouders de naam opnieuw gaven. En van geen andere Maria Pateel van de juiste leeftijd is bekend dat ze met iemand anders trouwde. Tegen de oudere Maria pleit één ding: geboren in 1637, was ze vierenveertig bij de geboorte van haar laatste kind in 1682. De beste lezing is dus dat Maiken de dochter was van Jan Pateel en Elisabeth Declerck, gedoopt te Handzame op 15 november 1637; haar broer Jacob, die omstreeks 1690 te Koekelare stierf, liet een staat van goed na die nog niet gelezen is. Het blijft een waarschijnlijke identificatie, geen bewijs.¹⁰

Een dorp aan de grens

In de tijd van Joos was Kortemark een landbouwparochie van kleine akkers en weiden, met hoeven verspreid langs de Spanjaardsbeek, en vlas dat thuis gesponnen en geweven werd.⁶ De Sint-Bartholomeuskerk was in de godsdiensttroebelen van de zestiende eeuw twee keer geplunderd, en rond 1580 door de Geuzen opnieuw verwoest. Omstreeks 1610 begon de heropbouw in gele baksteen. Twee nieuwe altaren, voor Sint-Bartholomeus en voor Onze-Lieve-Vrouw, werden in 1642 gewijd, het jaar waarin Joos' zus Joanna gedoopt werd, en rond 1650 was de kerk hersteld.⁶ Joos trouwde twee keer in de herbouwde kerk.

De vrede van zijn jeugd duurde niet. In 1667, het jaar van zijn beide huwelijken, vielen de legers van Lodewijk XIV de Spaanse Nederlanden binnen in de Devolutieoorlog, en rond 1670 ontsnapten Wijnendale en het ambacht Kortemark maar net aan inlijving bij Frankrijk. De Vrede van Nijmegen van 1678 maakte Ieper Frans en legde de nieuwe grens langs de IJzer tot Diksmuide, op korte afstand van Kortemark, en Vauban versterkte ze.⁶ De kinderen van Joos groeiden op aan de rand van Frankrijk. In juli 1695, in de Negenjarige Oorlog, rukten Franse troepen op tot Wijnendale en tot in het ambacht Kortemark zelf. De Vrede van Rijswijk van 1697 dreef hen terug achter de grens.⁶ Die lente trouwden twee kinderen van Joos in de kerk van Kortemark.

De kinderen

De tafel van Kortemark vermeldt vijf kinderen van "Judocus Dewulf" en "Maria Pateel(s)":¹

De eerste Jan stierf vóór zijn derde verjaardag, en de volgende zoon kreeg opnieuw zijn naam. Zo ging dat.

De zoon die deze geschiedenis volgt, Loonis, staat niet in de doopstafel van Kortemark. De kinderen hierboven laten ruimte voor hem in 1669-1671, 1673-1675 of 1679-1681. Hij werd waarschijnlijk in een naburige parochie gedoopt, waar het gezin misschien enkele jaren woonde. De registers van die parochies zijn nog niet naar hem doorzocht.

Maar hij trouwde te Kortemark. De huwelijkstafel vermeldt "Leo Dewulf" en "Van de Casteele Maria", 7 april 1697, bladzijde 645 van het verloren register.¹ Leo is de korte Latijnse vorm van Leonardus, een van de namen die de priesters van Torhout aan Loonis gaven (hoofdstuk 2), en Maria Van de Casteele is zijn vrouw. Zes dagen later, op 13 april 1697, trouwde zijn zus Godelieve in dezelfde kerk met Adrianus Lust.¹ Twee kinderen van Joos trouwden binnen een week in de parochie van hun vader. Adrianus Lust komt nog terug: eenentwintig jaar later stond hij peter bij de jongste zoon van Loonis. De kinderen van het paar werden tussen 1700 en 1720 te Kortemark en Torhout gedoopt. Adrianus werd in 1739 te Handzame begraven, en Godelieve werd daar als zijn weduwe begraven op 16 februari 1744, ongeveer zesenzestig jaar oud.⁸

De kinderen van Godelieve

De kinderen van Godelieve bleven in dezelfde hoek van Vlaanderen, en hun dopen, waar de originelen bewaard zijn, tonen bij wie de familie aanklopte. Haar man, Adrianus Lust, was zelf van Kortemark, daar gedoopt op 20 maart 1671 als zoon van Guilielmus Lust en Adriana Vandenberghe.¹² Twee dochters vestigden zich te Moere, bij Gistel. Maria trouwde met Joannes Pierquaert; Dorothea, geboren in 1710, trouwde daar op 21 juni 1729 met Jacobus Provoost, met haar schoonbroer Pierquaert als getuige, en stierf in mei 1733, twaalf dagen na de geboorte van haar derde kind. Bij twee van die dopen te Moere, in 1729 en 1730, stond grootvader Adrianus Lust peter.¹² De zoon Petrus, geboren in 1713, was in augustus 1752 overleden, toen een postume dochter van hem te Handzame gedoopt werd met zijn zus Veronica als meter. Veronica, geboren in 1720, trouwde in 1742 te Handzame met Matheus Doom en, na zijn dood, met de veel jongere Petrus Van Caillie uit Roeselare. Toen haar dochter Rosalia Doom in juni 1753 gedoopt werd, was de meter een Petronilla de Wulf. Er woonden toen twee vrouwen met die naam te Handzame: Pieternelle, de dochter van Godelieves broer Loonis, die in 1750 met Joannes Goes getrouwd was, en Petronella, de vrouw van Georgius de Beuckelaere, uit een andere Dewulf-familie van Handzame. Als het de eerste was, stonden de twee takken van de familie van Joos samen aan de doopvont; het register zegt niet welke. En in 1761 noemde Veronica een dochter Godeliva, naar haar moeder.¹²

Marinus, de broer die bleef

De oudste zoon, Marinus, bleef in Kortemark. Hij trouwde er op 12 april 1692 met Joanna Vanwalleghem, en hun kinderen werden vanaf 1695 te Kortemark gedoopt.¹² Een van hen, gedoopt op 5 april 1708, kreeg de naam Ludovicus.¹ Die naam is belangrijk in het volgende hoofdstuk, want Ludovicus is een van de manieren waarop de klerken Loonis schreven. Joanna Vanwalleghem werd op 5 mei 1723 te Kortemark begraven, en de tafel noemt haar nog "vrouw van Marinus": hij leefde toen nog. Wanneer hij stierf, is niet bekend; zijn begrafenis staat niet in de tafel van Kortemark.¹

Stambomen op internet geven hem een tweede vrouw, Godelieve Vanhecke, en een overlijden op 6 augustus 1737. Dat hoort bij zijn zoon. Een Marinus Dewulf trouwde op 19 augustus 1722 met Godelieve Vanhecke, negen maanden vóór Joanna stierf, dus hij kan Joanna's man niet zijn; het is de zoon Marinus, gedoopt in 1695. Het was deze jongere Marinus die op 6 augustus 1737 begraven werd als weduwnaar van Godelieve Vanhecke, zeven weken na haar.¹

Van de kinderen van Marinus zelf trouwde Maria Catharina, gedoopt op 13 oktober 1702, met Josephus Vansteenkiste; hun kinderen werden in 1723, 1728 en 1730 te Kortemark gedoopt, en zij werd daar op 20 april 1736 begraven als zijn vrouw, drieëndertig jaar oud.¹²

Grootouders aan de doopvont

Loonis en Maria vande Casteele vestigden zich te Torhout, en hun kinderen werden in de Sint-Pietersbandenkerk gedoopt. Volgens het Vlaamse gebruik vroeg men de grootouders als peter en meter voor de eerste kleinkinderen, van elke kant één. De registers van Torhout tonen precies dat:⁴

• Op 20 februari 1699 werd hun eerste zoon Judocus gedoopt, en zijn peter was Judocus de Wulf.
• Op 1 maart 1701, bij de doop van een tweeling, was de meter van het eerste kind Maria Pateels, en de peter van het tweede opnieuw Judocus de Wulf.
• Op 6 januari 1703 was de meter van hun dochter Maria Godeleva Godeleva de Wulf, die past bij de in 1678 te Kortemark gedoopte Godelieve: een tante van vierentwintig.

Het patroon hield stand tot het laatste kind. Toen Adrianus Judocus in oktober 1718 gedoopt werd, waren zijn peter en meter Adrianus Lust (de priester schreef "Dust"), de man van Loonis' zus Godelieve, en Joanna Waelegem, vrouw van Marinus de Wulf, de vrouw van Loonis' broer.⁴

Een Judocus de Wulf, een Maria Pateels en een Godeleva de Wulf stonden dus borg voor de kinderen van Loonis de Wulf, en de schoonzoon en schoondochter van Joos voor de jongste. Dat is het patroon dat men verwacht als Loonis de zoon was van Joos Dewulf en Maria Pateel. De staat van goed van Louis Dewulf, bekend uit de index, zegt het met zoveel woorden: zijn vader was Joos Dewulf, zijn moeder Maiken Pateel.³

Het einde van het verhaal

Het overlijden van Joos is niet gevonden. In de tafel van Kortemark staat geen begrafenis van een Judocus Dewulf, echtgenoot van Maria Pateel, dus hij stierf misschien elders, bijvoorbeeld bij zijn zoon te Torhout. Maar hij stierf vóór zijn vrouw: bij de begrafenis van Maria Pateel noemt de tafel haar "weduwe van Judocus".¹ En er is een kandidaat. Op 24 juni 1705 vermeldt het register van Torhout, in één regel, sep: Judocus de Wulf: "begraven, Judocus de Wulf". Op dezelfde bladzijden schrijft de klerk elk kind als "zoon van ..., zoveel jaar oud" of "kind"; deze akte heeft geen van beide, dus het gaat om een volwassen man, niet om het zesjarige zoontje van Loonis met dezelfde naam. Een oude Judocus de Wulf, begraven te Torhout, waar zijn zoon woonde, elf jaar vóór zijn weduwe: als dit Joos is, was hij zesenzeventig of zevenenzeventig, wat past bij de jongen die in 1628 te Kortemark gedoopt werd. De akte noemt geen vrouw of zoon, dus het blijft een waarschijnlijke identificatie, geen bewijs.⁵

Sommige stambomen op internet plaatsen het tweede huwelijk van Joos, en het overlijden van zijn weduwe, te Zarren, de buurparochie in het westen. De registers van Zarren bevestigen dat niet. Het huwelijksboek loopt zonder onderbreking van juli tot december 1667 en bevat geen huwelijk van Joos, en de begrafenisboeken van 1704 tot 1718 bevatten geen begrafenis van hem; zijn weduwe werd te Kortemark begraven. Zo blijft de begrafenis te Torhout in 1705 de enige gevonden kandidaat.⁹

Maria Pateels werd op 27 september 1718 te Kortemark begraven.¹²

Een week later, op 4 oktober 1718, werd haar kleinzoon Adrianus te Torhout geboren. Hij is de volgende schakel in deze lijn.