Deel één. Destelbergen en Sleidinge, omstreeks 1560 tot 1767

Hoofdstuk 1. Joannes Say en Livina Buyle, Destelbergen, omstreeks 1560 tot 1627

De eerste twee hoofdstukken van deze geschiedenis vertellen een waarschijnlijk verhaal, geen bewezen verhaal. Vanaf hoofdstuk 3 is elke generatie met de volgende verbonden door een akte die de vader noemt. Hier berusten de schakels op de loop van de akten, op namen, en op wie bij wiens doopvont stond: sterk, maar niet zeker. Elk van deze hoofdstukken eindigt met precies welk document het zeker zou maken, en waar dat document ligt.

Een dorp aan de Schelde

De oudste mensen die aan het hoofd van deze familie te zien zijn, woonden te Destelbergen, een dorp op de noordelijke oever van de Schelde, vlak ten oosten van Gent en ongeveer veertien kilometer ten zuidoosten van Sleidinge.¹ De parochiekerk was gewijd aan Onze-Lieve-Vrouw-ter-Sneeuw, en in het voorjaar van 1598, toen het ergste van de godsdienstoorlogen wegebde, begon de pastoor een doopregister. Hij schreef zijn naam op het schutblad en de datum, 18 maart 1598, en het eerste jaar hield hij zijn aantekeningen in het Latijn; vanaf 1599 schreef hij er vele in het Vlaams, desen ... es kersten ghedaen het kindt van ....² De begrafenissen in hetzelfde boek beginnen in 1611, de huwelijken in 1600.

Say was te Destelbergen geen zeldzame naam. In de eerste jaren van het register brachten twee vaders Say kinderen naar de doopvont, en oudere leden van de familie stonden peter of meter. Degene om wie het ons gaat, wordt geschreven als Joannes Saij, Jan Sey en, ten slotte, Joannes Say senior.

Het gezin van Joannes Say senior

Drie kinderen van een Joannes of Jan Say werden in de eerste acht jaar van het register gedoopt.

• Judocus, gedoopt op 27 november of december 1598. De klerk schreef de dag en het jaar, maar vergat de maand; de aantekening staat bovenaan bladzijde 4, en de laatste gedateerde aantekening op bladzijde 3 is van 29 november, zodat december de waarschijnlijkste lezing is. Zijn peter en meter waren Judocus van Dijpe en een Catherina Saijs, een vrouw Say van de oudere generatie.³
• Reynierken, gedoopt op 7 maart 1603, "zoon van Jan", genoemd naar zijn peter Reynier Gheldof.⁴
• Serlote, Charlotte, gedoopt op 21 december 1605, "dochter van Jan". Haar peter was Lieven Sey: een volwassen man met de naam Livinus Say, die in 1605 te Destelbergen woonde, en zeer waarschijnlijk de Livino [S]aeij die in juli 1598 op de tweede bladzijde van het register peter had gestaan.⁵

Geen van deze aantekeningen noemt de moeder. Zo gaat het in dit register in zijn eerste jaren, en daarom moet de vrouw van de vader aan het andere einde van haar leven worden gevonden. Op 17 juli 1627 schreef de pastoor: Decima septima Julij 1627 obijt Livina Buijls vidua Joannis Say, "stierf Livina Buyls, weduwe van Joannes Say".⁶ En zes jaar eerder, op 20 februari 1621, op de laatste bladzijde van de begrafenissen van het eerste register, had hij de dood van de echtgenoot opgetekend: Obijt 20 Februarij 1621 Joannes Say senior, "Joannes Say de oude".⁷

Dat ene woord, senior, is het scharnier van dit hoofdstuk. Een pastoor noemt een man niet "de oude" tenzij er in zijn parochie een jongere man van dezelfde naam is. De jongere verschijnt op bladzijde 46 van hetzelfde register, en hij is het onderwerp van hoofdstuk 2.

Joannes Say senior werd, naar schatting, tussen 1555 en 1565 geboren: oud genoeg om een zoon te hebben die in 1612 getrouwd was, en om zelf tot 1605 kinderen te krijgen. Waar hij geboren werd, en wie zijn ouders waren, zegt geen enkele akte. Het Destelbergse register begint te laat, en de papieren van de dorpsvierschaar die hem zouden kunnen noemen, de staten van goed en wezenrekeningen van zijn schepenbank, zijn niet doorzocht.⁸ De naam komt vanaf 1605 in de stad Gent voor, wanneer een Petrus, een Niclaeijs en een Adrianus Sey in haar huwelijksregisters verschijnen; of de Destelbergse Says uit de stad kwamen, of de Gentse Says uit de dorpen, is niet bekend.⁹

Het tweede gezin, en de naam Lieven

Naast Joannes woonde een Petrus Say, wiens dochter Maria op 10 juni 1599 werd gedoopt, en wiens dochters Synken (1602) en Vijnken (1605) in de index volgen.¹⁰ Vijnken is de Vlaamse koosvorm van Livina, en de meter van het kind was een andere Vijnken Seys. Zo hadden de Destelbergse Says in 1605 al een Lieven en twee Livina's onder zich, vóór de naam van Livina Buyle zelf is opgetekend. De naam zat in de familie. Het is goed dat te onthouden wanneer, twee hoofdstukken verder, te Sleidinge een Livinus Say opduikt zonder doop op zijn naam.

De zoons die te Destelbergen trouwden

Tussen 1618 en 1625 trouwden vier mannen Say in het dorp, en twee van hen kunnen door een akte aan Joannes senior en Livina Buyle worden verbonden.

Op 31 januari 1627, tien weken vóór Livina's eigen dood, brachten Jacobus Say en zijn vrouw Anna Schatteman een zoon naar de doopvont. De pastoor noemde de peter en de meter: Joanne Scattemans et Livina Buyls vidua Joannis Saij, "Joannes Schattemans en Livina Buyls, weduwe van Joannes Saij".¹¹ Een grootmoeder die meter staat bij de eerste jongen van haar zoon is het gewoonste wat er is in deze registers, en het maakt Jacobus, die op 7 juni 1625 met Anna Schatteman was getrouwd, tot een zoon van Joannes senior en Livina Buyle.

Tien weken later, op 11 april 1627, stond Jacobus zelf peter, bij Anna, de dochter van Gerardus Say en Maria Baert, die in juli 1621 waren getrouwd. Broers stonden vaker voor elkaars kinderen dan neven, zodat Gerardus waarschijnlijk een broer van Jacobus was; maar een peter kon ook een neef zijn, en deze schakel is zwakker dan de eerste.¹² De tweede akte is acht jaar ouder. Balduinus Say ging op 30 september 1618 in ondertrouw met Catharina de Somer, met een Livinus Seij als getuige, en trouwde met haar op 21 oktober. Hun eerste kind, een meisje, werd op 28 juli 1619 gedoopt, en de pastoor schreef als meter Livina Buijls uxore Joannis Seij op, "Livina Buyls, vrouw van Joannes Seij", en als naam van het kind Livina. Opnieuw de grootmoeder aan de doopvont, twee jaar vóór de dood van haar man, en het kind naar haar genoemd: ook Balduinus was een zoon van Joannes senior en Livina Buyle.¹³ Catharina stierf in augustus 1627, en Balduinus trouwde daarna met Maria Mathys. Een vierde man Say van dezelfde generatie, Livinus, wiens kinderen bij Margareta Vandevelde vanaf april 1621 werden gedoopt, wordt door de gepubliceerde stambomen tot zoon van Joannes en Livina gemaakt, en door niets anders.

De familie die de stambomen ons gaven

Jarenlang lieten de stambomen op Ancestry, FamilySearch en Geneanet, die van de familie zelf erbij, onze lijn door dit dorp lopen. Zij hadden gelijk over het dorp en ongelijk over de tak. De stambomen volgden Jacobus: zijn zoon Joannes, gedoopt op die januaridag van 1627, trouwde op 14 oktober 1651 te Destelbergen met Barbara Baert, met zijn vader Jacobus als eerste getuige, en hun zoon Joannes werd op 6 december 1661 geboren en op de 8ste gedoopt. De stambomen hielden die jongen voor Joannes Saey van Sleidinge, die in 1719 stierf, en gaven hem de Sleidingse geboortedatum 18 juni 1660.¹⁴

De Sleidingse registers maken die schakel dubbel ongedaan. De Sleidingse jongen van 1660 werd gedoopt als zoon van Livinus Saij en Maria Kerrebrouck, en in 1719 begraven als zoon van Livinus; de Destelbergse jongen werd achttien maanden later geboren bij Joannes Say en Barbara Baert, en de twee gezinnen brachten tegelijkertijd kinderen groot in twee parochies.¹⁵ Ergens onderweg zijn twee jongens met dezelfde naam en bijna dezelfde leeftijd voor één gehouden. De vergissing werd van stamboom naar stamboom overgenomen, en zij verborg iets waars: de Says van Destelbergen zijn onze mensen, één generatie en één broer verwijderd van waar de stambomen hen zetten. Jacobus is, als het volgende hoofdstuk gelijk heeft, de oom van Livinus; de Joannes van 1627 zijn volle neef; de jongen van 1661 de zoon van die neef.

Wat dit zeker zou maken, en hoe u kunt helpen

Twee dingen in dit hoofdstuk zijn afgeleid en niet gelezen.

1. Dat Joannes junior de zoon van Joannes senior was. Het senior van de pastoor in 1621 en zijn junior in 1612 zeggen dat twee mannen van die naam in de parochie woonden, de een ouder dan de ander; in een dorp van deze omvang betekent dat bijna altijd vader en zoon, en de naam Livina in 1612 en opnieuw te Sleidinge in 1630 wijst naar Livina Buyle als de grootmoeder. Maar geen akte zegt nog "Joannes Say, zoon van Joannes".
2. Dat Jacobus en Balduinus zijn zoons waren berust op de grootmoeder aan de doopvont in 1619 en 1627, en dat Gerardus het was op de broer aan de doopvont in 1627.

Het document dat beide zou beslissen, is een boedelpapier. Toen Joannes senior in februari 1621 stierf en Livina Buyle in juli 1627, had de dorpsvierschaar een staat van goed voor hun nalatenschap moeten opmaken, of een voogdijrekening voor een kind dat nog minderjarig was, en zo'n papier noemt de erfgenamen bij naam. De vierschaarpapieren van Destelbergen zijn bewaard: het Rijksarchief te Gent bewaart het fonds "Destelbergen. Schepenbank en Parochie, 1598-1795" (leeszaalcode AR32).¹⁶ Niemand heeft er nog naar de Says in gezocht.

Als u naar Gent kunt gaan: de leeszaal van het Rijksarchief Gent is aan de Bagattenstraat 43, 9000 Gent (telefoon +32 9 265 76 70, rijksarchief.gent@arch.be). Zij is open op dinsdag, woensdag en donderdag van 9.00 tot 16.30 uur, gesloten op de andere dagen en op feestdagen, en een plaats moet ten minste twee werkdagen vooraf via het online reserveringssysteem van het archief worden gereserveerd; een lezerskaart wordt ter plaatse gemaakt op vertoon van een identiteitskaart.¹⁷ Vraag de inventaris van AR32 (Destelbergen, schepenbank), en daarin de staten van goed, wezerijboeken of wezenrekeningen van de jaren 1621 tot 1635. Zoek naar Say, Saij, Sey, Saey met de voornamen Jan (de vader, gestorven februari 1621), Lievijne Buyle, Buyls of Buijls (de moeder, gestorven juli 1627), en de zoons Jacques, Geeraert, Bauwen, Lieven en Jan de jonghe. Een foto van elke bladzijde die hen noemt, met het inventarisnummer en het folio, is wat deze geschiedenis nodig heeft. Hetzelfde fonds kan het huwelijkscontract of de grondzaken van Joannes junior van vóór zijn vertrek naar Sleidinge bevatten.

Als u niet kunt gaan: het archief verkoopt scans via de knop "Een reproductie bestellen" in zijn catalogus AGATHA, maar alleen voor stukken waarvan het nummer bekend is; de inventaris zelf staat niet online. Een lid van Familiekunde Vlaanderen in Gent of Aalter is misschien bereid op verzoek te gaan kijken.

Wat iedereen thuis kan doen: de huwelijken van 1600 tot 1621 (bladzijden 78 tot 102 van het eerste register) en de dopen van 1598 tot 1627 staan online, op AGATHA en op FamilySearch. De getuigen bij de huwelijken van Balduinus (1618), Gerardus (1621) en Jacobus (1625), en de peters en meters van hun eerste kinderen, zijn nog niet allemaal gelezen. Een "Joannes Say junior" of een "Maria Vereecken" onder hen zou de eerste akte zijn die het Sleidingse echtpaar naast de broers zet.