Hoofdstuk 3. Joannes Saey en Georgia Stofferis, 1706 tot 1770

Een kind uit het tweede huwelijk

Op een decemberavond in 1706, omstreeks zeven uur, beviel Jacoba Kerckaert van een zoon. Het gezin woonde op de Volpenswege.¹ Tien maanden eerder was haar eerste kind een dag na de geboorte gestorven. Dit kind leefde. De volgende dag, een donderdag, werd hij naar Sint-Joris gedragen, waar de onderpastoor, P. Verspreet, hem doopte en in het register schreef:

Die nona xbris baptizabi Joannem Zaij filium Joannis et Jacobae Kerkhaert conjugum natum pridie circa septimam vespertinam: "Op 9 december heb ik gedoopt Joannes Zaij, zoon van Joannes en Jacoba Kerkhaert, echtelieden, geboren de dag tevoren omstreeks zeven uur 's avonds." Zijn peter en meter waren Joannes Kerckaert, waarschijnlijk de vader van zijn moeder, en Joanna Kerrebrouck.¹ De pastoor spelde de familienaam met een Z. Elke klerk schreef de naam zoals hij hem hoorde, en het was die Z die deze aantekening aanvankelijk verborgen hield voor het onderzoek voor deze geschiedenis.

Joannes kwam in een land in oorlog. In de twee jaar na zijn geboorte namen de Fransen Gent, nam de hertog van Marlborough het terug, en volgde de Grote Vorst van 1709, zoals hoofdstuk 2 vertelde. Zijn vader was zesenveertig, weduwnaar met kinderen uit zijn eerste huwelijk, en broertjes en zusjes van hemzelf kwamen snel achter elkaar: Joanna in 1708, Franciscus in 1710, Livinus in 1712 en Petrus in 1716. Twee zusjes, Anna Maria en Christophora, stierven als kleine kinderen.²

Zijn vader stierf op 5 april 1719, toen Joannes twaalf was. Zijn moeder, Jacoba Kerckaert, bleef achter met minstens vier kinderen thuis, en in juni 1722, toen Joannes vijftien was, trouwde zij met Cornelius Leuris.³ Cornelius zou naast Joannes staan bij zijn huwelijk, en aan de doopvont bij een van zijn zoons.

De Oostenrijkse vrede

De jongen groeide op in een nieuwe staat. De verdragen die in 1713 en 1714 de Spaanse Successieoorlog beëindigden hadden de Zuidelijke Nederlanden van de Spaanse tak van het huis Habsburg aan de Oostenrijkse overgedragen. Sleidinge lag nu in de Oostenrijkse Nederlanden, vanuit Brussel bestuurd in naam van de keizer te Wenen.⁴ Er volgden bijna dertig jaren vrede in Vlaanderen. Het platteland rond Gent werd voller en een beetje welvarender. De bevolking groeide, hoeven werden in almaar kleinere stukken verdeeld, en er verrezen kleine nieuwe boerderijen voor pachters. De geschiedschrijvers van de erfgoedinventaris spreken van een bouwactiviteit zoals het platteland nooit eerder had gezien.⁵ In Sleidinge was het weven van linnen een huisnijverheid, de hele achttiende eeuw door en tot in de negentiende.⁶ Omstreeks 1722 telde de bisschoppelijke visitator De Castillon in de parochie ruim tweeduizend communicanten: iedereen boven de twaalf dus, die verplicht was zijn Pasen te houden. Zij werden bediend door één pastoor, één onderpastoor en één koster.⁷

Die volte is te tellen, want het graafschap Evergem is een van de vier plaatsen die een recente studie van de landmarkt in detail heeft onderzocht. Het aantal inwoners per vierkante kilometer steeg van 49 in de vijftiende eeuw naar 72 in de zestiende, 93 in de zeventiende en 156 in de achttiende: de parochie waarin Joannes opgroeide telde twee keer zoveel mensen als die van zijn overgrootvader. En met het land ging het de andere kant op. Bedrijfjes van minder dan drie hectare — het keuterlapje, te klein om van te leven — maakten in 1587 24,8 procent van het graafschap uit en in 1790 76,26 procent. Ondertussen groeide de gemiddelde verkoop van bouwland in het graafschap met meer dan de helft, van 0,97 hectare in de zestiende eeuw naar 1,53 in de achttiende, omdat wat van hand wisselde steeds vaker hele hoeven waren, gekocht door mensen met kapitaal. Tegen het midden van de achttiende eeuw was het meeste bos in het graafschap eigendom van Gentse burgers.⁸

Het gevolg, zegt de studie, was dat een jongeman die een eigen hoeve wilde er geen meer kon kopen, en het "uitstelde": hij werkte als dagloner of boerenknecht en spaarde, of wachtte op een deel van het goed van zijn ouders. Die zin beschrijft deze familie voor de vier generaties die volgen. De zoon, de kleinzoon en de achterkleinzoon van Joannes waren allemaal dagloner, en van geen van hen is vastgelegd dat hij de grond bezat die hij bewerkte.⁸

De andere kant van hetzelfde proces stond een paar kilometer naar het oosten, te Wippelgem onder Evergem, waar twee omwalde goederen al eeuwenlang in handen van Gentse patriciërs waren: Goed ten Broeke, sinds de dertiende eeuw van de familie Borluut en in 1531 omgebouwd tot een huys van plaisance met een duiventil van tweehonderdtwintig nesten, en Goed ten Hulle, voor het eerst genoemd in 1375. Geen van beide heeft iets met deze familie te maken. Zij laten alleen zien hoe het andere uiteinde van de landmarkt eruitzag.⁹ Wat Joannes voor de kost deed, zeggen de registers niet.

De bruiloft, september 1734

Op zaterdag 18 september 1734 verscheen Joannes, zevenentwintig jaar oud, met Georgia Stofferis voor de pastoor van Sint-Joris en gingen zij in ondertrouw. Hun geboden werden driemaal afgeroepen: op zondag de 19de, op dinsdag de 21ste, het feest van Sint-Matteüs, en op zondag de 26ste. Op dinsdag 28 september 1734 zijn zij getrouwd.¹⁰

18 7bris 1734 desponsati sunt Joannes Saey et Georgia Stofferus et tertio proclamati matrimonio juncti sunt 28 7bris 1734 coram Cornelio Leuris et Anna Vereecke testibus et me pastore. M. Steyaert: "Op 18 september 1734 zijn Joannes Saey en Georgia Stofferus in ondertrouw gegaan; na het derde gebod zijn zij in de echt verbonden op 28 september 1734 voor Cornelius Leuris en Anna Vereecke als getuigen, en voor mij, de pastoor. M. Steyaert." Het is de vorm die het Concilie van Trente anderhalve eeuw eerder had voorgeschreven: een huwelijk was alleen geldig als het voor de pastoor en twee of drie getuigen werd gesloten, nadat de geboden waren afgeroepen.¹¹ De eerste getuige was de stiefvader van Joannes.

Georgia was ongeveer even oud als haar man: zij was drieënzestig toen zij in december 1770 stierf. Haar vader heette Georgius.¹² Haar doop staat niet in de Sleidingse index, dus kan zij in een naburige parochie geboren zijn. Maar de familie Stofferis was een oude in Sleidinge. Moeders Stofferis brengen er vanaf de jaren twintig van de zeventiende eeuw kinderen ten doop, en de naam Georgius of Georgia komt onder hen telkens terug.¹³

Vijf zoons

De eerste zoon, Carolus, werd geboren op 5 februari 1735, om half drie in de middag, en de volgende dag gedoopt. Zijn meter was een Joanna Stofferus.¹⁴ Zeer waarschijnlijk was dit de Joanna Stofferis die met Joannes Van De Veire was getrouwd. Dat paar liet op 7 oktober 1734 te Sleidinge een zoon dopen, negen dagen na de bruiloft Saey, en in de jaren daarna stonden de twee jonge gezinnen peter en meter bij elkaars kinderen. Joannes Saey was in februari 1737 peter van hun zoon Judocus, en Joannes Van De Veire twee jaar later peter van een jongen Saey.¹⁵

Cornelius werd geboren op 21 februari 1737, om elf uur 's ochtends. Zijn peter was Cornelius Leuris, en zijn meter Anna Vereecken, vrijwel zeker de Anna Vereecke die de tweede getuige bij de bruiloft was geweest.¹⁴ Negen dagen later was Joannes zelf getuige toen zijn broer Livinus met Joanna Lippens trouwde.¹⁶

Joannes Franciscus werd geboren om half vijf in de ochtend van 26 april 1739, en de bevalling was kennelijk gevaarlijk. Een vrouw die Petronilla Boelens heette doopte hem terwijl hij geboren werd, zoals de Kerk iedereen toestond te doen wanneer een kind kon sterven voordat een priester gehaald kon worden. Hij overleefde de geboorte. Zijn peter en meter, dezelfde dag in het register genoemd, waren Joannes Van De Veire en zijn grootmoeder, Jacoba Kerckaert.¹⁷

Op 5 december 1742, om half één, werd een vierde zoon geboren, die Bernardus werd genoemd. Zijn peter en meter waren Joannes Stofferis en Joanna Saey.¹⁴ De meter kan Joannes' zuster Joanna zijn geweest, geboren in 1708. Een Joanna Saey was in de jaren veertig meter bij twee kinderen van zijn broer Petrus, maar de index zegt niet wie zij was.¹⁸

Toen kwamen de verliezen. Jacoba Kerckaert stierf op 12 juli 1743, tweeënzestig jaar oud, in de Wellinckstraat. Haar kleinzoon Bernardus stierf op 2 augustus 1744, nog geen twee jaar oud. Zijn begrafenisaantekening plaatst het gezin, zoals zo vaak eerder, op de Volpenswege, en het is de laatste keer dat de registers dat doen.¹⁹ Joannes' broer Petrus, die op de Hooiwege woonde, verloor in 1742 zijn eerste vrouw en verscheidene van zijn kinderen als baby. In oktober 1744 stond Joannes peter bij een van Petrus' zoons, Joannes Franciscus.²⁰

De Fransen in Vlaanderen, 1745 tot 1748

In 1740 stierf keizer Karel VI zonder zoon. Zijn dochter Maria Theresia maakte aanspraak op al zijn landen, en de meeste grote mogendheden van Europa voerden oorlog over haar recht om hem op te volgen: de Oostenrijkse Successieoorlog.²¹ De Fransen hadden in 1744 een groot deel van West-Vlaanderen onder de voet gelopen. Op 11 mei 1745 versloegen zij het geallieerde leger bij Fontenoy, nabij Doornik.²² In juli 1745 namen de legers van maarschalk Saksen Gent in. Een troepenmacht onder de graaf de Lowendal greep de stad op 15 juli en maakte zo'n 3.000 geallieerde krijgsgevangenen.²³ Brugge, Oudenaarde en Oostende volgden spoedig, en Brussel zelf viel in februari 1746.²¹ Tegen het eind van 1747 hield Frankrijk het grootste deel van de Oostenrijkse Nederlanden bezet.²²

Drie jaar lang was het land rond Sleidinge dus opnieuw in Franse handen, en Gent, nog geen tien kilometer verderop, had een Frans garnizoen. Wat de bezetting voor de Volpenswege betekende, zeggen de registers niet. Zij noteren alleen de gewone gebeurtenissen van de parochie, die doorgingen. Cornelius Leuris stierf op 13 juni 1746, vierenzestig jaar oud; de index van zijn begrafenis noemt hem de weduwnaar van "Jacoba Saey", met de naam van haar eerste man.²⁴

En op een zondagochtend, 28 januari 1748, om zes uur, beviel Georgia van haar vijfde zoon. Opnieuw was het kind in gevaar, en opnieuw werd hij tijdens de bevalling gedoopt, ditmaal door Livina Schatteman, die zeven jaar eerder op dezelfde manier een kind van Petrus Saey had gedoopt en waarschijnlijk de vroedvrouw was.²⁵ Diezelfde dag doopte de pastoor hem een tweede maal, sub conditione, voorwaardelijk, voor het geval de eerste doop niet geldig was geweest:

Baptisavi sub conditione baptizatum a Livina Schatteman Bernardum filium Joannis Saey et Georgiae Stoffe[r]s conj. natum hodie mane hora 6: "Ik heb voorwaardelijk gedoopt, reeds gedoopt zijnde door Livina Schatteman, Bernardus, zoon van Joannes Saey en Georgia Stoffe[r]s, echtelieden, geboren heden ochtend om zes uur." Zijn peter was zijn oom Petrus Saey, en zijn meter Maria Desonville.²⁶ Hij kreeg de naam van het broertje dat gestorven was. Deze Bernardus is de volgende schakel in de ketting.

Negen maanden later, in oktober 1748, werd de Vrede van Aken getekend. Frankrijk stemde erin toe de Oostenrijkse Nederlanden te verlaten, en Maria Theresia werd als hun vorstin bevestigd.²¹

De jaren van Maria Theresia

Bernardus groeide op in de lange rust die volgde. Onder Maria Theresia, die tot 1780 regeerde, werden de hoofdwegen van de Oostenrijkse Nederlanden gekasseid en rechtgetrokken, en werd het wegennet veel beter dan het geweest was.⁵

Aan het eind van haar regering werd het land voor het eerst stelselmatig en op grote schaal in kaart gebracht. De kaart werd tussen 1770 en 1778 gemaakt door graaf Joseph de Ferraris, op verzoek van prins Karel Alexander van Lotharingen, de landvoogd te Brussel, en beslaat 275 bladen.²⁷ Het blad voor Sleidinge toont de parochie zoals Bernardus haar als jonge vader kende. Het is een lappendeken van kleine akkers met bomenrijen eromheen, met de huizen in rood uitgelicht langs de wegen: het dorp, de West Straete, de Hoyweghe waar zijn oom Petrus had gewoond, en in het noordoosten de Volpens Weghe.

De verliezen van het gezin hielden met de vrede niet op. Carolus, de oudste zoon, stierf op 15 augustus 1764, negenentwintig jaar oud. Zijn begrafenisaantekening noemt zijn vader en moeder, en geen vrouw.²⁸ Wat er van Cornelius en Joannes Franciscus is geworden, de twee middelste zoons, weten wij niet. Geen van beiden komt nog voor in de Sleidingse huwelijks- of begrafenisindexen onder een van de door ons doorzochte spellingen, en zij kunnen elders zijn getrouwd of gestorven.²⁹

Januari 1767

Joannes Saey stierf op vrijdag 23 januari 1767. De pastoor schreef:

23a januarii obiit Joannes Saey f[ilius] Joannis et maritus Georgiae Stofferus aetat. 58 annorum plene administratus: "Op 23 januari stierf Joannes Saey, zoon van Joannes en man van Georgia Stofferus, achtenvijftig jaar oud, volledig bediend." Plene administratus betekent dat hij de laatste sacramenten had ontvangen: biecht, communie en het heilig oliesel. In werkelijkheid was hij zestig; wie zijn leeftijd aan de pastoor opgaf, zat er twee jaar naast.³⁰

De aantekening is kort, maar zij is van belang voor deze geschiedenis. Doordat zij zijn vader noemt, verbindt zij hem met de Joannes die in 1719 stierf, en zo met Livinus Saij. Samen met de doop van 1706 sluit zij het gat tussen de tweede en de derde generatie van de lijn.³¹

Een tweede, onafhankelijk stuk zegt hetzelfde. Omdat Bernardus nog minderjarig was, maakte de vierschaar van Evergem de staat van goed van zijn vaders boedel op. Hij is opgeschreven als "Jan Saij fs Jan", Jan, zoon van Jan, overleden op de Volpenswege in januari 1767. Zijn weduwe bood hem aan Francis Saij aan, de broer van Joannes, als medevoogd over "Bernaerdus Saij, 19 jaar, enig kind van de overledene".³⁴ Samen met de staat van goed van 1720, die Joannes noemt als een jongen van twaalf in het huis van Jan Saij fs Lieven, verbindt hij de drie generaties via dezelfde vierschaar en dezelfde weg.

Georgia

Georgia leefde nog vier jaar als weduwe. Op 7 januari 1769 trouwde haar zoon Bernardus in de kerk van Evergem met Maria Anna van Hijfte, een meisje uit die parochie.³² Hun eerste kind werd geboren om tien uur 's avonds op 25 oktober 1769 en de volgende dag gedoopt. Hij kreeg de naam Joannes, naar zijn overleden grootvader. Zijn meter was zijn grootmoeder, Georgia Stofferus.³³

Zij beleefde het tweede kind van Bernardus niet meer. Georgia stierf te Sleidinge op 15 december 1770, drieënzestig jaar oud, ingeschreven als de dochter van Georgius en de vrouw van Joannes Saey.¹² Drie maanden later kregen Bernardus en Maria Anna hun tweede kind, en zij zouden er in totaal tien krijgen. Hoofdstuk 6 volgt hen naar Kaprijke. Het volgende hoofdstuk gaat terug naar het begin, naar de vraag die de registers van Sleidinge nog niet hebben beantwoord: waar Livinus Saij vandaan kwam.