Hoofdstuk 8. Bernardus Saey en Marie Therese Vervaet, op de Landsdijk, 1803 tot 1870

De oudste zoon

Bernardus, de oudste zoon van Judocus Bernardus, werd te Bassevelde geboren op 25 april 1803, in de Kraeygemstraat, onder de Franse Republiek. De geboorteakte uit hoofdstuk 7 is de zijne.¹ Hij groeide op als een jongen uit Bassevelde met twee jongere broers, Jean François en Ange, later Engelbertus. Hij was zeventien toen zijn moeder in maart 1821 stierf, en achttien toen zijn vader hertrouwde met een vrouw die nog geen vijf jaar ouder was dan hijzelf. Hij was achtentwintig toen zijn vader stierf, in september 1831, in de eerste maanden van het koninkrijk België.²

Nog tien jaar lang raken wij hem kwijt. Wanneer hij weer opduikt, in 1842, is hij achtendertig en staat hij op het punt te trouwen.

Marie Therese uit Zelzate

Zijn bruid was Marie Therese Vervaet, uit Zelzate, een dorp aan het kanaal van Gent naar Terneuzen, ongeveer tien kilometer ten oosten van Bassevelde. Zij was daar geboren om vier uur in de ochtend van 15 oktober 1813, toen Zelzate nog een gemeente van het Franse Scheldedepartement was. Haar vader, Jean Baptiste Vervaet, was wever, drieënveertig jaar oud, geboren te Ertvelde. Haar moeder, Livine Marie Vermeire, kwam uit Evergem, de parochie naast Sleidinge die de familie twee generaties eerder een bruid had gegeven.³

De akte was in het Frans geschreven. Zij eindigt, zoals er zoveel in deze geschiedenis, met de aantekening dat de vader niet kon tekenen. Slechts één getuige, een jonge klerk die Dominique Vermeire heette, kon dat wel.³

Bernardus en Marie Therese trouwden te Zelzate op 23 februari 1842. Hij was achtendertig en zij achtentwintig.⁴ Het was een jaar van grenzen. België was in 1839 door Nederland erkend, en op 5 november 1842 tekenden de twee koninkrijken het verdrag dat de lijn tussen hen vastlegde, het jaar daarop te Maastricht voltooid.⁵ De nieuwe grens volgde de oude door de Vier Ambachten. Een paar kilometer ten noorden van de Landsdijk eindigden de akkers van Bassevelde en Boekhoute nu aan een staatsgrens, en daarachter lag Zeeland.

De dijk

Het paar maakte zijn thuis op de Landsdijk, ten noorden van het dorp. De naam is nauwkeurig: het is een dijk, en zij woonden erbovenop. De Landsdijk maakt deel uit van de Graaf Jansdijk, een zeedijk die waarschijnlijk aan het eind van de dertiende eeuw is aangelegd en omstreeks 1400 verhoogd, en wat hij moest tegenhouden was de Braakman, de zeearm die vijftien dorpen had verdronken en nog altijd landinwaarts reikte tot Boekhoute en Philippine, die er havens aan waren.⁶ In Bernardus' tijd had latere inpoldering de dijk binnendijks gelaten, een verhoogde weg door de polders, en lag de zee een paar kilometer verder weg dan vroeger. Met de sterke bevolkingsgroei van de negentiende eeuw werd hij een druk poldergehucht op zichzelf. In 1897 openden de zusters bernardinnen er een school en een klein klooster, en mettertijd werd het gehucht een parochie.⁶

Hun zoon Eduardus werd geboren in 1844 of 1845. Zijn geboorteakte is nog niet gevonden: hij was drieëndertig toen hij in augustus 1878 trouwde, wat zijn geboorte tussen augustus 1844 en augustus 1845 plaatst.⁷ Een dochter, Amelia, volgde om vijf uur in de ochtend van 24 augustus 1848, en haar geboorteakte is de enige akte in deze geschiedenis die het adres van de familie met een nummer geeft.

Bernardus, vijfenveertig, misschien omschreven als schaepweider, kwam diezelfde ochtend bij de burgemeester.⁸ Het kind was geboren in zyne wooning op den Dyk alhier, Sectie J nummero twee en zeventig. De klerk lijkt het adres in de termen van het kadaster te hebben gegeven, met een sectieletter en een perceelnummer. De volgende aantekening in het register, tien dagen later, geldt de dochter van een buurman, de landarbeider Jacobus van Waes, geboren op den Dyk alhier, Sectie J nummero zesenzeventig.⁹

De Popp-kadasterkaart van Bassevelde, gemaakt omstreeks het midden van de negentiende eeuw, toont het land perceel voor perceel, met de nummers. In sectie J, bij een wegkruising aan het kanaal, liggen de percelen 72 en 72bis en perceel 76 naast elkaar, ongeveer anderhalve kilometer ten noordwesten van de dorpskerk. De moderne straat die er langsloopt heet nog altijd de Landsdijk. Het is waarschijnlijk de plaats waar Amelia werd geboren, en waar Eduardus opgroeide.¹⁰

De akte besluit: den comparant heeft verklaerd niet te kunnen schryven. Zijn vader Judocus had de geboorteakte van Bernardus zelf in 1803 ondertekend. Bernardus heeft het nooit geleerd.⁸

De hongerige jaren veertig

Amelia werd geboren in de zwaarste jaren die het negentiende-eeuwse Vlaanderen heeft gekend. Het met de hand spinnen van vlasgaren, het werk van zo'n 220.000 spinsters in hun huisjes, was omstreeks 1830 al door het Britse machinale spinnen te gronde gericht. Toen, in de zomer van 1845, dook in de aardappelvelden bij Kortrijk een schimmelziekte op. Tussen 1845 en 1847 vernietigde zij de aardappeloogsten van Noordwest-Europa. Met de honger kwamen tyfus en cholera mee. Naar schatting stierven in die drie jaar 44.000 mensen in België van honger en ziekte, van wie zo'n 30.000 in Oost- en West-Vlaanderen. In de decennia daarna trokken steeds meer Vlamingen weg, eerst naar Frankrijk, en vanaf de jaren zeventig per schip van Antwerpen naar New York.¹¹

Wat die jaren voor het huis op de dijk betekenden, zeggen de akten niet. De familie bestond uit dagloners: Bernardus werkte voor anderen, en Marie Therese werkte op het land. Zij kwamen erdoor.

Sterfgevallen op de dijk

Bernardus stierf om één uur in de nacht van 13 november 1861, in de wijk Landsdyk te Bassevelde, achtenvijftig jaar oud. Zijn zoon Eduardus was ongeveer zestien, en Amelia dertien. Het was niet de familie die het overlijden aangaf, maar twee mannen die als bekenden van de overledene worden omschreven: de gemeentesecretaris, Ivo Haers, en een schoenmaker.¹²

Marie Therese leefde nog negen jaar, als weduwe en landarbeidster op de dijk. Zij stierf om tien uur in de avond van 3 september 1870, in wat de akte het gehucht Landdyk noemt. De volgende ochtend gingen twee mannen naar de burgemeester: haar zoon, Eduard Saey, dienstknecht, en zijn oom, Engelbertus Saey, landarbeider, de jongste broer van Bernardus.¹³

De akte geeft haar leeftijd als achtenvijftig, twee jaar meer dan zij was, en zij eindigt met een zin die drie generaties samenvat: de comparanten hebben elk afzonderlyk verklaard niet te kunnen naamteekenen, zulks nooit geleerd hebbende.¹³ Judocus Bernardus had elke akte waarin hij voorkwam ondertekend. Zijn zoons Bernardus en Engelbertus, en zijn kleinzoon Eduard, konden hun naam niet schrijven.

Amelia

Amelia bleef te Bassevelde. In 1880 trouwde zij, werkvrouw van eenendertig, met Victorinus Amandus Dumonsau, een dagloner uit Kaprijke. Bij de bruiloft verklaarde zij onder eed dat zij geen bewijs kon overleggen van waar haar grootouders van beide zijden waren gestorven, een formule die de klerken gebruikten in plaats van de overlijdensakten van de grootouders.¹⁴ Zij kon haar naam niet zetten.

Haar broer was tegen die tijd vertrokken. Ergens in de jaren zeventig stak Eduardus de grens over om in Zeeland te werken, en in 1878 trouwde hij te IJzendijke.¹⁵ Zijn verhaal, en het leven van de familie in Nederland, is het onderwerp van het volgende deel.