Hoofdstuk 7. Judocus Bernardus Saeij, dagloner te Bassevelde, 1777 tot 1831

Een jongen uit Sleidinge

Judocus Bernardus werd te Sleidinge geboren om half zes in de middag van 17 augustus 1777, als zesde van de tien kinderen van Bernardus en Maria Anna, en de volgende dag in Sint-Joris gedoopt. Zijn peter was Petrus Franciscus Van Hyfte, waarschijnlijk een van de familie van zijn moeder.¹ De burgerlijke akten uit zijn latere leven geven als zijn geboortedag steeds de 18de, de dag van zijn doop.²

Hij bracht zijn kinderjaren door in het Sleidinge dat hoofdstuk 6 beschrijft, en was een tiener toen de Franse legers kwamen. Tegen de tijd dat hij tweeëntwintig was, was het gezin noordwaarts naar het Kaprijkse getrokken, dicht bij de Nederlandse grens. Zijn zuster was in 1800 spinster te Bassevelde, en ook hij woonde daar in 1802.³ Hij zou de rest van zijn leven in dat dorp doorbrengen.

Bassevelde

Bassevelde ligt ongeveer vier kilometer ten oosten van Kaprijke, aan de rand van de polders. Het is een oud dorp, voor het eerst vermeld in de tiende eeuw. In de middeleeuwen behoorde het tot het Ambacht Boekhoute, een van de Vier Ambachten, de middeleeuwse districten van Noord-Vlaanderen. De graslanden eromheen en de nabijheid van Gent, de grote lakenstad, maakten het tot een plaats van wol, tot het zijn aandeel in de lakenhandel verloor, waarschijnlijk aan Gent zelf.⁴ Ten noorden van het dorp loopt de oude zeedijk, de Graaf Jansdijk, waarvan een deel de Landsdijk heet. Daarachter liggen de ingedijkte polders en, enkele kilometers verder noordwaarts, de grens met Staats-Vlaanderen. De familie zou in de volgende generatie langs die dijk wonen.⁵

De bruiloft van het jaar X

Op 1 Thermidor van het jaar X van de Franse Republiek, 20 juli 1802, trouwde Judocus Bernardus Saey, vierentwintig jaar oud, te Bassevelde met Anna Marie Bolangiers.⁶

Het opschrift van de akte herinnert eraan hoe ver de oude grenzen waren vervaagd. Meyery van Bassevelde, Arrondissement Communael van 't Sas van Gend: de meierij van Bassevelde, in het arrondissement Sas van Gent. Sas van Gent was een vestingstad van Staats-Vlaanderen, aan de andere kant van wat sinds 1648 de grens was geweest. Nu was het de hoofdplaats van een Frans arrondissement waar ook Vlaamse dorpen onder vielen.⁷

De bruid was drieëndertig, acht jaar ouder dan haar man. Zij was op 28 juni 1769 te Boekhoute geboren, een paar kilometer naar het noordoosten. Haar vader, Petrus Joannes Bolangiers, was dood, en haar moeder was Carolina van den Bossche.⁶ De burgemeester was afwezig, dus las zijn plaatsvervanger, Mallezie, de stukken voor: het bewijs dat de geboden waren afgekondigd en de geboorteakten van het paar. De getuigen waren twee landbouwers, allebei Joannes Matthys geheten, een jongeman die Jacques de Bruyne heette, en de veldwachter van het dorp. De akte eindigt met een zin die in deze stukken telkens terugkomt: de bruid verklaerde niet te konnen schryven. Judocus kon dat wel. Hij tekende judocus bernardus Saey.⁶

Drie zoons, en een grootvader

Negen maanden later, om vijf uur in de middag van 25 april 1803, werd hun eerste zoon geboren. De volgende dag gaf Judocus hem aan bij de burgemeester, Jacques Audenaerde, die de akte schreef:

De baby kreeg de naam Bernardus, naar zijn grootvader. Zijn ouders worden beschreven als daghuerwerkers van style, dagloners van beroep, wonend in de Kraeygemstraet. De straat bestaat nog onder haar moderne spelling: de Kraaigemstraat loopt vanuit Bassevelde zuidwaarts naar Oosteeklo. De akte geeft geen huisnummer.⁸

Een van de twee getuigen was "Bernardus Saey, dagloner, zesenvijftig jaar oud, wonend te St Jean", en zijn handtekening, Bernardus Saey, staat onder die van de vader. Hij kan heel goed de grootvader van de baby zijn geweest. Bernardus van Sleidinge was toen vijfenvijftig, en een jaar verschil in een leeftijd is niets bijzonders. Maar er woonden nog andere families Saey rond Bassevelde, en de akte zegt het niet. St Jean zou Sint-Jan-in-Eremo zijn, ongeveer zeven kilometer naar het westen. Als hij het was, is dit de enige glimp die wij van hem hebben tussen Sleidinge en zijn dood te Kaprijke zes jaar later, en laat hij zien dat hij kon schrijven.⁹ De andere getuige was de dorpsonderwijzer, Jean Joseph Suy, die ook bij de volgende twee geboorten getuige zou zijn.

De tweede zoon werd geboren om half elf in de avond van 9 januari 1805. Inmiddels schreven de klerken in het Frans, en de akte noemt de vader Josse Bernard Saey, zesentwintig, journalier, dagloner. De jongen kreeg de naam Jean François, en de eerste getuige was een Jean François Claeys, dagloner uit Oost-Eeklo, negenentwintig jaar oud. Dit was vrijwel zeker de man van Bernardina Coleta, de oom van de baby, die vijf jaar eerder met haar in de Tempel van de Wet was getrouwd.¹⁰ Een derde zoon volgde om zeven uur in de ochtend van 3 oktober 1806. Hij werd aangegeven als Ange, "een kind van het mannelijk geslacht", geboren uit een vader die nu in de Beekstraat woonde, een andere straat van Bassevelde die de naam nog draagt. Zesentwintig jaar later, toen hij trouwde, noemde dezelfde man zich Engelbertus, met dezelfde geboortedag en dezelfde ouders. Het Franse Ange en het Vlaamse Engelbert waren één persoon.¹¹

Keizer, daarna koning

De kinderen werden als burgers van Frankrijk geboren. Napoleon had zich in 1804 tot keizer gekroond, en in 1806 werd de kalender van de Republiek losgelaten en keerden de akten terug naar gewone data.¹² Toen, in 1814, stortte het keizerrijk in. Na Napoleons laatste nederlaag voegden de grote mogendheden de oude Oostenrijkse Nederlanden bij de Nederlandse gewesten in een nieuwe staat, het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, onder koning Willem I.¹³ Vijftien jaar lang was de grens tussen het Vlaamse Bassevelde en Zeeland niet meer dan een provinciegrens binnen één koninkrijk. De akten keren terug naar het Nederlands, en in plaats van het Franse departement luidt hun opschrift nu district Eecloo, provincie Oostvlaenderen. De jonge mannen van de dorpen werden ingeschreven bij de Nederlandse nationale militie, zoals Jean François bij de lichting van 1824.¹⁴

Judocus' beroep wordt gegeven als daghuerwerker in 1803, journalier in 1805 en 1806, landsman in 1821 en werkman in 1827.¹⁵ Samen beschrijven zij een man die per dag voor anderen op het land werkte. Zijn tweede vrouw, haar moeder, zijn zuster en later zijn schoondochter waren allemaal spinster. Met de hand gesponnen Vlaams vlasgaren was een van de grote huisnijverheden van de streek, en het stond op het punt te gronde te gaan. Omstreeks 1830 maakte het machinaal gesponnen garen van Groot-Brittannië het onverkoopbaar, en de bijna 220.000 spinsters die in Vlaanderen nog thuis werkten werden in armoede gestort.¹⁶

Weduwnaar, en een tweede vrouw

Anna Marie Bolangiers stierf te Bassevelde op 8 maart 1821, eenenvijftig jaar oud.¹⁷ Judocus was drieënveertig, met drie zoons tussen de veertien en de zeventien. Bijna negen maanden later, op 30 november 1821, om drie uur in de middag, hertrouwde hij.

Zijn bruid was Catherine de Keyzer, drieëntwintig jaar oud, spinster, geboren te Bassevelde op 19 oktober 1798, dochter van wijlen Pieter de Keyzer en van Caroline Naeyert, eveneens spinster. Beide moeders waren erbij en gaven hun toestemming: die van Catherine, en Judocus' eigen moeder, Maria Anna van Hyfte, werkvrouw te Kaprijke, in wat de laatste akte is die wij van haar hebben. De geboden waren op twee zondagen in oktober afgekondigd, om elf uur 's ochtends. De getuigen waren drie slagers uit het dorp en de veldwachter. Aan het slot schreef de klerk dat de bruid, de moeder van de bruidegom en de moeder van de bruid noch schrijven noch tekenen konden. De bruidegom tekende J B Saeij.¹⁸ Van dit tweede huwelijk zijn in de akten die wij hebben gezien geen kinderen gevonden.

De eerste band met Zeeland

In oktober 1827 trouwde Jean François, nu geschreven als Joannes Franciscus Saeij en net als zijn vader dagloner, te Bassevelde. Zijn bruid, Theresia Carolina De Roo, was spinster en geboren te Watervliet. Haar vader was dood, en haar moeder was werkvrouw en woonde te IJzendijke, over de grens in de Nederlandse provincie Zeeland. De geboden werden daarom tweemaal afgekondigd: op twee zondagen te Bassevelde, en op dezelfde twee zondagen te IJzendijke. Judocus kwam zijn toestemming geven en ondertekende de akte. Het getuigschrift van de Gouverneur toonde aan dat de bruidegom, al was hij bij de militie van 1824 ingeschreven, niet had hoeven dienen.¹⁹ Het is de vroegste band tussen deze familie en IJzendijke die wij hebben gevonden. Zo'n vijftig jaar later zou IJzendijke het thuis van Judocus' kleinzoon zijn.

Revolutie, en het einde

In augustus 1830 brak in Brussel de revolutie uit. Op 4 oktober riep de voorlopige regering België onafhankelijk uit, en op 21 juli 1831 legde Leopold van Saksen-Coburg de eed af als eerste koning der Belgen. In augustus 1831 zond de Nederlandse koning zijn leger om het zuiden terug te winnen. De veldtocht duurde tien dagen en werd door Franse tussenkomst beëindigd.²⁰ De nieuwe grens tussen België en Nederland volgde de oude van 1648 door de Vier Ambachten, zodat Bassevelde een Belgisch grensdorp werd. De Nederlandse koning erkende België pas in 1839.²¹

Judocus Bernardus zag niet veel van het nieuwe koninkrijk. Hij stierf te Bassevelde op 21 september 1831, vierenvijftig jaar oud, twee maanden nadat de eerste koning zijn eed had afgelegd.²² Zijn overlijdensakte is nog niet gelezen. De datum komt uit het huwelijk van zijn zoon Engelbertus in juni daarop.

De drie zoons bleven als dagloner te Bassevelde. Engelbertus trouwde in 1832 met een dienstmeid, Amelia de Kryger, en in 1870, in de zestig, was hij er nog altijd landarbeider. Anders dan zijn vader had hij nooit leren schrijven.²³ De oudste, Bernardus, is de volgende schakel in de ketting.