Deel twee. Naar de grens

Hoofdstuk 6. Bernardus Saeij en Maria Anna van Hijfte, 1748 tot 1809

De laatste generatie te Sleidinge

Bernardus werd in januari 1748 te Sleidinge geboren, terwijl de Fransen Vlaanderen bezet hielden, en werd op de dag van zijn geboorte tweemaal gedoopt, zoals hoofdstuk 3 vertelde. Hij was de enige van de vijf zoons van Joannes en Georgia wiens verdere leven de akten volgen. Hij verloor zijn vader in januari 1767, toen hij achttien was, en zijn moeder in december 1770.¹ Tegen die tijd was hij getrouwd, en was hij zelf vader.

Zijn bruid was Maria Anna van Hijfte, een meisje uit Evergem, de buurparochie, een paar kilometer naar het zuidoosten. Zij gingen in ondertrouw in haar parochiekerk op 26 december 1768, in de week na Kerstmis, voor twee getuigen: Georgius van Hecke en Isabella van Hijfte, een van haar eigen familie. De drie geboden werden op de drie zondagen daarna afgeroepen, en op 7 januari 1769 trouwde de pastoor van Evergem, Dominicus van Belleghem, hen voor dezelfde twee getuigen. Hij schreef de ondertrouw en de bruiloft in één aantekening, en hij spelde de naam van de bruidegom op de korte Evergemse manier, Say.²

De voornaam van Maria Anna dwaalt door de akten op een manier die iedereen die haar zoekt in verwarring brengt: zij is Joanna Maria, Anna Maria en Maria bij de dopen van haar kinderen, Marie in 1800, Joanna Marie in 1802 en Anne Marie in 1821.³ Twee dopen te Evergem kunnen de hare zijn. De ene is die van een Joanna Maria van Hifte, gedoopt op 24 april 1749. De andere staat op bladzijde 57 van het Evergemse doopregister, onder het opschrift Septembris: Marianna, geboren omstreeks vijf uur in de ochtend van 5 september 1750 en de volgende dag naar de vont gedragen. Haar meter was een andere Marianna van Hijfte; de naam van de peter is met de gescheurde hoek van de bladzijde verdwenen.⁴

De twee zijn zusters. Beiden zijn dochters van hetzelfde echtpaar, Livinus van Hijfte en Maria Anna Denaes, ook geschreven Den Haese, en het is naar dit gezin dat de akten Saeij telkens terugwijzen. Hun huis is op de kaart te zetten, en hun verdriet te dateren. Op 25 november 1758 stierf Lieven van Hyfte, zoon van Guilliaeme, te Evergem Meirbeke, en op 7 februari 1759 verdeelde de vierschaar zijn boedel. De klerk somde zijn weduwe op, Marie den Haese, dochter van Pieter den Haese en Livijne Janssens, en de vijf kinderen met wie zij achterbleef: Joanna Marie, tien, Marie Anna, acht, Isabelle, zes, Frans, vijf, en Livijne, één. Haar zwager Joannes van Hyfte en haar eigen broer Jacobus den Haese werden als voogden van beide zijden aangesteld. Het meisje met wie Bernardus tien jaar later zou trouwen, was een van de twee oudsten, een kind van acht of tien dat in die kamer stond.⁵ Isabella van Hijfte, die in 1769 getuige was bij de bruiloft en in 1771 meter bij Petrus Franciscus, werd in 1753 te Evergem gedoopt, de op één na volgende zuster. In 1782 en opnieuw in 1788 was de meter van een van de baby's een Maria Denaese, of Den Haese, "uit Evergem": de grootmoeder, die tot 1810 leefde.⁶ Het huis waarin Bernardus trouwde staat dus niet ter discussie. Wel welk van de twee meisjes hij trouwde: het register noemt de bruid in 1769 Joanna Maria, de naam van de oudste zuster, terwijl elke latere stamboom van haar de jongste maakt. Een van de twee kan als kind gestorven zijn — de Evergemse begrafenissen zouden het zeggen — en tot die gelezen zijn, is het veiligst te schrijven dat Bernardus trouwde met een dochter van Livinus van Hijfte en Maria Anna Denaes, geboren te Evergem in 1749 of 1750.

Tien kinderen

Twintig jaar lang kwamen de kinderen, allemaal naar Sint-Joris gedragen om gedoopt te worden:⁷

• Joannes, geboren op 25 oktober 1769, om tien uur 's avonds. Zijn meter was zijn grootmoeder Georgia.
• Petrus Franciscus, op 15 maart 1771, met Isabella Van Hyfte als meter.
• Joannes Franciscus, op 12 oktober 1772, peter een Franciscus Saey.
• Petrus Dominicus, op 23 april 1774.
• Bernardina Coleta, om half negen in de ochtend van 15 februari 1776.
• Judocus Bernardus, om half zes in de middag van 17 augustus 1777, met Petrus Franciscus Van Hyfte als peter. Hij is de volgende schakel in de ketting.
• Isabella Theresia, op 13 maart 1780.
• Coleta, om één uur 's nachts op 22 april 1782. Haar peter was Petrus De Muynck, die het jaar tevoren met Bernardus' nicht Joanna Saey was getrouwd.
• Severinus, op 29 augustus 1785.
• Victoria, op 22 januari 1788, om tien uur 's avonds. De vroedvrouw, Carola Hennebaut, doopte haar tijdens de bevalling.

Vanaf 1774 voegen de aantekeningen er gewoonlijk aan toe dat de vader "uit Sleidinge" en de moeder "uit Evergem" kwam.⁷ Van Hyftes stonden peter of meter bij drie van de kinderen, en mensen uit Evergem bij nog twee. De familie van Maria Anna was dichtbij.

De parochie hield haar eigen telling van verliezen bij. Een jongetje van Bernardus en Maria Anna stierf naamloos op 2 januari 1791. Op 27 december 1793 stierf Petrus Dominicus, negentien jaar oud en ongehuwd.⁸ Hij is de laatste van Bernardus' huishouden die in de Sleidingse registers voorkomt. Het was bijna honderdveertig jaar lang de parochie van de familie geweest.

De wereld op zijn kop

De kinderen groeiden op in jaren waarin de oude orde van de Oostenrijkse Nederlanden begon te wankelen. In de jaren tachtig dreef keizer Jozef II, de zoon van Maria Theresia, hervormingen door die veel van zijn onderdanen als een aanval op de katholieke Kerk zagen. In 1789 kwamen zij tegen hem in opstand. Een leger van uitgewekenen trok de grens over en versloeg de Oostenrijkers bij Turnhout op 27 oktober 1789, en in januari 1790 verklaarden de gewesten zich onafhankelijk als de Verenigde Nederlandse Staten. Geen buitenlandse mogendheid erkende hen. In december 1790 waren de Oostenrijkers terug.⁹

Toen kwam het revolutionaire Frankrijk. Op 6 november 1792 versloeg een Frans leger de Oostenrijkers bij Jemappes, nabij Bergen, en acht dagen later viel Brussel. De Fransen werden opnieuw verdreven na hun nederlaag bij Neerwinden op 18 maart 1793. De zomer daarop kwamen zij terug, en na de slag bij Fleurus op 26 juni 1794 gaven de Oostenrijkers de Lage Landen voorgoed op.¹⁰ Op 1 oktober 1795 werden de Oostenrijkse Nederlanden bij de Franse Republiek ingelijfd. Het oude graafschap Vlaanderen verdween van de kaart. Sleidinge, Kaprijke en hun buren werden deel van het departement van de Schelde, met Gent als hoofdstad. Het nieuwe departement nam ook de strook Staats-Vlaanderen over de oude grens op, die de nieuwe Bataafse Republiek datzelfde jaar aan Frankrijk had afgestaan.¹¹

Kaprijke

Ergens in deze jaren, tussen de begrafenis van Petrus Dominicus eind 1793 en het voorjaar van 1800, verliet het gezin Sleidinge. Zij gingen naar Kaprijke, ongeveer tien kilometer naar het noorden, richting de Nederlandse grens.¹²

Kaprijke was een oude plaats. Zij wordt voor het eerst vermeld in 1233, en in 1240 gaf de gravin van Vlaanderen, Johanna van Constantinopel, haar een vrijheidskeure. Zij had twee delen: het landelijke Kaprijke Buiten en het drukke centrum, Kaprijke Binnen, rond zijn plein, de Dries. In de middeleeuwen maakten de inwoners laken. Na 1421 gingen zij over op vlas en linnen, en van 1626 tot het einde van het oude regime was Kaprijke een heerlijkheid.¹³ Op de Ferrariskaart van 1777 springt haar centrum in rood tussen de akkers naar voren. Bassevelde ligt in het noordoosten, en langs de bovenrand van het blad loopt de dijk, met daarachter de ingedijkte polders.

Op 17 juni 1796 werd in de Belgische departementen de burgerlijke stand ingevoerd. Het registreren van geboorten, huwelijken en sterfgevallen ging van de pastoor over op een gemeenteambtenaar, en de akten van de familie veranderen van dat ogenblik af van karakter. Het zijn geen korte Latijnse aantekeningen meer maar burgerlijke akten, in het Nederlands of het Frans, met ouders, leeftijden, beroepen en getuigen. Zij zijn gedateerd naar de kalender van de Republiek, met jaren geteld vanaf 1792 en maanden met nieuwe namen, tot Napoleon hem op 1 januari 1806 afschafte.¹⁴ Onder de Fransen was Kaprijke ook hoofdplaats van een kanton, en een wet van 1798 schreef voor dat huwelijken op de hoofdplaats van het kanton moesten worden gesloten, voor een ambtenaar van de Republiek. Een tijdlang kwamen paren uit alle omliggende dorpen dus naar Kaprijke om te trouwen.

De kalender was niet het enige dat de Republiek veranderde. Haar strijd tegen de Kerk sloot kerken en vervolgde priesters, en in 1798 maakte een nieuwe wet jonge mannen dienstplichtig. In oktober van dat jaar kwam het Vlaamse platteland in opstand in de Boerenkrijg. De opstand begon te Overmere, ten oosten van Gent, op 12 oktober 1798 en werd bij Hasselt neergeslagen op 5 december. Vele duizenden kwamen in de gevechten om, en de Fransen executeerden daarna zo'n 190 mensen.¹⁵ Geen tot nu toe gevonden akte verbindt iemand uit de familie ermee.

Een bruiloft in de Tempel van de Wet

De eerste familieakte van het nieuwe bewind is een bruiloft. Op 30 Floréal van het jaar VIII van de Republiek, dat wil zeggen 20 mei 1800, trouwde Bernardus' dochter Bernardina Coleta, vierentwintig jaar oud, te Kaprijke met Joannes Franciscus Claeys van Oost-Eeklo. De plechtigheid werd gehouden in wat de akte de Tempel van de Wet noemt, op de hoofdplaats van het kanton. De ambtenaar was de president van het gemeentebestuur van het kanton, handelend krachtens de wet van 13 Fructidor van het jaar VI.¹⁶

De akte beschrijft de bruid als spinster van staet, spinster van beroep, wonend te Bassevelde, en de dochter van "Bernard Saeij ende van Marie van Hyfte". Haar geboorte te Sleidinge op 15 februari 1776 werd bewezen uit een uittreksel van haar geboorteakte. Haar getuigen waren een dagloner uit Oost-Eeklo, een klerk, de veldwachter van Kaprijke en een negentienjarige suikerbakker.¹⁶ Twee jaar later, in juli 1802, trouwde haar broer Judocus Bernardus te Bassevelde. Zijn verhaal is hoofdstuk 7.

De jeneververkoper van Kaprijke

In de vroege uren van 18 april 1809, omstreeks één uur in de nacht, stierf Bernardus te Kaprijke. Diezelfde dag kwamen twee mannen bij de burgemeester om het overlijden aan te geven: een notaris van drieënveertig en een man van eigen middelen van vierendertig. De burgemeester schreef de akte in het Frans, de taal van het Keizerrijk:

Bernard Saeij natif de Sleydinge débitant de Genièvre agé de soixante un ans fils de feu Jean et de Jossine Stopherus, Epoux de Marie Van hyffe demeurant audit Capryke: "Bernard Saeij, geboortig van Sleidinge, jeneververkoper, eenenzestig jaar oud, zoon van wijlen Jean en van Jossine Stopherus, echtgenoot van Marie Van hyffe, wonend te Kaprijke." Het gehucht waar hij woonde staat in een woord dat moeilijk te lezen is, misschien Kerzelaere.¹⁷

In zijn laatste jaren verkocht Bernardus dus genever, de jeneverbessendrank van de Lage Landen. Of hij een herberg hield of het bij de kruik verkocht, zegt de akte niet. De leeftijden kloppen: geboren in januari 1748 was hij eenenzestig. "Jean" is de Franse vorm van Joannes. "Jossine Stopherus" is de versie die de klerk maakte van de naam van zijn moeder, Georgia Stofferis, gehoord en opgeschreven bijna veertig jaar na haar dood.¹⁷ Bernardus stierf als onderdaan van keizer Napoleon, in een departement van Frankrijk.

Maria Anna

Maria Anna overleefde hem minstens twaalf jaar. Op 30 november 1821 was zij te Bassevelde voor het tweede huwelijk van haar zoon Judocus Bernardus. Zij woonde toen te Kaprijke en werkte als werkvrouw. Zij was aanwezig en gaf haar toestemming. Aan het slot van de akte tekende de klerk aan dat zij noch schrijven noch haar naam zetten kon.¹⁸ Wanneer en waar zij stierf, is nog niet gevonden.

Van de tien kinderen die te Sleidinge werden gedoopt, zijn er tot nu toe maar twee te volgen in de akten van Kaprijke en Bassevelde. De ene is Bernardina Coleta, de spinster die in de Tempel van de Wet trouwde. De andere is Judocus Bernardus, die landbouwer te Bassevelde werd.